استراتژیهای اختیار معامله برای مدیریت ریسک چیست؟
آپشنبازی در کف بورس
علی قاسمی: بازار سرمایه ایران پس از نوسانات قابلتوجه هفتههای اخیر، بار دیگر به عنوان یک «بازار ارزنده»در ذهن اهالی بورس جا باز کرده است. با نزدیک شدن شاخص بورس به حمایتهای مهم و سقوط قابلتوجه P/E بازار به عنوان شاخص سنجش ارزندگی بازار از دریچه تحلیل بنیادی، احتمال بازگشت بورس به رالی صعودی افزایش یافته است. البته آنچه امروز در تالار شیشهای میگذرد، بیش از هر زمان دیگری وابسته ریسکهای سیاسی است. در چنین فضایی، استفاده از ابزارهای پوشش ریسک مانند اختیارهای معامله، میتواند سرمایهگذار را برای سناریوهای مختلف آماده سازد. چرا که در اتمسفر نااطمینانی بازار سهام حفظ سرمایه مهمتر از بازدهیهای بزرگ است.
سه راهِ بورس
در حال حاضر، رفتار شاخص کل در بورس اوراق بهادار تهران بیش از هر چیز بازتابی از دو نیروی متضاد است؛ از یک سو، انتظارات تورمی و جذابیت نسبی داراییهای واقعی در برابر کاهش ارزش پول ملی، میتواند پای بورس تهران را به یک رالی دیگر بکشاند. از سوی دیگر، نرخ بالای اوراق و تداوم ریسکهای سیاسی دست بورسیها را برای فشردن دکمه خرید یا فروش بسته است. همین کشمکش، بازار را در وضعیتی بینابینی قرار داده که میتواند به چند مسیر متفاوت منتهی شود.
نخستین سناریو، تداوم رشد ملایم و فرسایشی است؛ مسیری که در آن شاخص کل با شیبی آرام و همراه با نوسانات مقطعی فراز و فرودهایی را در کف 3.5میلیون واحدی تجربه کند، اما خبری از جهشهای هیجانی نباشد. در این چارچوب، نرخ ارز در سطوح فعلی تثبیت میشود یا افزایش آن تدریجی و قابلپیشبینی خواهد بود. بهخصوص با رفت و برگشتهای دیپلماسی، بازار نه راهی برای صعود و نه راهی برای قرار گرفتن در مسیر کاهشی خواهد داشت.
سناریوی دوم از اصلاح عمیقتر حکایت دارد؛ سناریویی که فعال شدن آن مستلزم افزایش محسوس ریسک سیستماتیک است. وقوع یک شوک سیاسی میتواند به فشار فروش گسترده سهام در بازار منجر شود. در این حالت، خروج پول حقیقی شدت میگیرد و سهام کوچکتر که پشتوانه بنیادی ضعیفتری دارند، آسیب بیشتری میبینند. هرچند این سناریو در حال حاضر احتمال کمتری نسبت به دو سناریوی نخست دارد، اما نمیتوان آن را نادیده گرفت؛ چراکه بازار سرمایه ایران بارها نشان داده در برابر ریسکهای بیرونی حساس است و واکنشهای هیجانی میتواند دامنهدار شود.
سناریوی سوم اما به حذف سایه درگیری و افزایش شاخصهای سهامی به دلیل افزایش انتظارات تورمی اشاره دارد؛ حالتی که در آن افزایش سریع نرخ ارز یا تشدید انتظارات تورمی، موجی از ورود نقدینگی را به بازار سهام هدایت میکند. در چنین فضایی، ابتدا سهام بزرگ و دلاری رشد میکنند و سپس موج سفتهبازی به نمادهای کوچکتر سرایت میکند. این سناریو اگرچه میتواند سودهای قابلتوجهی در کوتاهمدت ایجاد کند، اما معمولا پایداری کمتری دارد و با افزایش ریسک حبابی شدن قیمتها همراه است. تجربه دورههای قبلی رونق ناگهانی در بورس تهران نشان داده که پس از جهشهای سریع، اصلاحهای سنگین نیز محتمل است.
آپشنِ بورسبازان
در برابر این سه مسیر احتمالی، پرسش کلیدی برای سرمایهگذاران آن است که چگونه باید سبد دارایی خود را مدیریت کنند. در شرایطی که عدمقطعیت بالاست، استفاده از ابزارهای مشتقه بهویژه اختیار معامله میتواند نقش مهمی در کنترل ریسک و بهینهسازی بازده ایفا کند. بازار اختیار معامله در سالهای اخیر در بورس اوراق بهادار تهران توسعهیافته، هرچند همچنان با محدودیت عمق و نقدشوندگی مواجه است. با این حال، همین ابزارها نیز در صورت استفاده آگاهانه میتوانند سپری در برابر نوسانات شدید باشند.
در سناریوی رشد ملایم، استراتژی «کولار» میتواند برای سهامداران میانمدت جذاب باشد. در این چارچوب، سرمایهگذار ضمن نگهداری سهم، با خرید اختیار فروش با قیمت اعمالی در سطوح پایینتر و فروش اختیار خرید با قیمت اعمال در سطوح بالاتر، دامنه نوسان سود و زیان خود را مدیریت میکند. این استراتژی اگرچه سقف سود را محدود میسازد، اما در بازاری که رشد آن «انفجاری» نیست، میتواند تعادلی منطقی میان ریسک و بازده برقرار کند. همچنین استفاده از استراتژی «کال اسپرد صعودی»، یعنی خرید اختیار خرید در قیمت اعمال پایینتر و فروش اختیار خرید دیگر در قیمت اعمال بالاتر، به کاهش هزینه ورود به موقعیت صعودی کمک میکند و برای بازاری با شیب مثبت ملایم مناسب است.
در سناریوی رکود فرسایشی، تمرکز بر ایجاد جریان درآمدی از محل فروش اختیار خرید روی سهام موجود میتواند بخشی از هزینه فرصت را جبران کند. سرمایهگذاری که انتظار جهش شدید قیمت را ندارد، میتواند با فروش اختیار خرید در سطوح بالاتر، پرمیوم دریافت کند و بهای تمامشده سهم خود را کاهش دهد. این رویکرد در بازاری که در یک دامنه محدود نوسان میکند، کارآیی بالاتری دارد و به سرمایهگذار امکان میدهد از گذر زمان نیز منتفع شود. این سناریو میتواند در قالب «فروش خالی» اختیار خرید یا فروش البته با در نظر گرفتن ریسکهای ویژه این استراتژی به مدیریت ریسک کمک کند. همچنین راهبرد معاملاتی «کاوردکال» یعنی خرید یا نگهداری سهم پایه و وثیقه کردن آن برای فروش خالی اختیار خرید میتواند جریان درآمدی خوبی در دوران فرسایشی به وجود آورد. البته برای قرار گرفتن در موقعیت فروش خالی، بهتر است از قراردادهایی که سررسید کمتر از 30روز دارند و قیمت اعمال آنها بسیار بالاتر از قیمت فعلی سهم است، استفاده شود. اگر سناریوی اصلاح فعال شود، نقش اختیار فروش بهعنوان بیمه سبد پررنگتر میشود. خرید اختیار فروش بر روی بخش اصلی پرتفوی، زیان احتمالی در صورت افت شدید قیمتها را محدود میکند. هرچند این بیمه هزینه خرید اختیار فروش را به همراه دارد، اما برای سرمایهگذاران نهادی یا سبدهای بزرگ، میتواند از زیانهای سنگین جلوگیری کند.
در سناریوی «جهشهای سریع» نیز برخی فعالان حرفهای ممکن است به سراغ موقعیتهای اهرمی مانند خرید اختیار خرید بروند تا با سرمایهای کمتر از رشد سریع قیمتها بهره ببرند. این استراتژی بهخصوص در این شرایط که ریسکهای سیاسی و نااطمینانیها در سطوح بالایی قرار دارند و سرمایهگذار برای درگیر کردن سرمایه تعلل بسیاری به خرج میدهد، کاربرد دارد. چرا که خرید اختیار خرید به دلیل داشتن «اهرم با ریسک کاهش یافته» میتواند با سرمایه کمتر بازدهی اهرمی را نصیب سرمایهگذار کند. با این حال، چنین استراتژیهایی ریسک از دست رفتن کل سرمایه اختصاصیافته را در صورت تحقق نیافتن سناریو به همراه دارد و نیازمند مدیریت دقیق سرمایه است. ترکیب هوشمندانه ابزارهای مشتقه با پرتفوی سهام میتواند انعطافپذیری بیشتری در مواجهه با تغییرات ناگهانی فراهم آورد.
بازار سرمایه در عصر نااطمینانی به سر میبرد. در این شرایط داشتن نقشه راهی برای مدیریت ریسک از اهمیت ویژهای برخوردار است. تجربه سالهای گذشته نشان داده که اتکای صرف به روندهای کوتاهمدت یا موجهای هیجانی، میتواند سرمایهگذاران را با زیانهای پیشبینینشده مواجه کند. در مقابل، رویکردی که سناریوهای مختلف را در نظر میگیرد و برای هر یک ابزار مناسب طراحی میکند، احتمال بقا و موفقیت در بلندمدت را افزایش میدهد. در شرایط عدم قطعیت، محتملترین مسیر پیشروی بورس تهران، ممکن است نامحتملترین آن باشد؛ سایه ریسکهای بیرونی همچنان بر بازار سنگینی میکند و همین امر ضرورت استفاده از ابزارهای پوشش ریسک را دوچندان میسازد. آینده بورس به یک پیشبینی قطعی گره نخورده، بلکه در آمادگی برای چند مسیر متفاوت رقم خواهد خورد. تقریبا بازار اختیار معامله امروز برای هر سناریو چارهای اندیشیده است.
