خیز چین برای رهبری تجارت جهانی

بررسی بیش از ۱۰۰ مقاله تخصصی که از سال ۲۰۱۷ توسط پژوهشگران برجسته و تحت حمایت دولت نگاشته شده است، نشان می‌دهد که نظریه‌پردازان سیاستگذاری در چین در پی بازطراحی قواعد تجاری و خنثی‌سازی راهبرد «مهار واشنگتن» هستند. اکنون پکن این برنامه‌ راهبردی را وارد فاز اجرایی کرده است. توافق با کانادا در جریان سفر «مارک کارنی» به پکن در ماه ژانویه که منجر به کاهش تعرفه‌ها بر خودروهای برقی چینی شد، نخستین گام از زنجیره اقداماتی است که هدف آن درهم‌شکستن اهرم‌های فشار آمریکا توصیف می‌شود. یک مقام چینی با اشاره به رفتارهای تجاری ترامپ، به این اصل دیپلماتیک تمسک جست: «وقتی حریف در حال ارتکاب خطا است، مانع انجام کارش نشوید.» مطالعه‌ بیش از ۲ هزار مقاله استراتژیک که از سوی «آکادمی علوم اجتماعی چین» و «دانشگاه پکن» منتشر شده است، گویای آن است که سیاستگذاران پکن آماده‌اند تا هزینه‌ «جراحی‌های ساختاری دردناک» را بپذیرند، مشروط بر آنکه در بلندمدت، بر تار و پود تجارت جهانی مسلط شوند. در صورت موفقیت این تلاش‌ها، پکن می‌تواند بیش از یک دهه سیاست‌های تجاری آمریکا را به چالش کشیده و خود را در مرکز یک نظام چندجانبه‌ نوین با محوریت چین قرار دهد.

 موقعیت طلایی

به‌گفته آلیسیا گارسیا هررو، پژوهشگر ارشد اندیشکده بروگل، چینی‌ها اکنون در موقعیتی کم‌نظیر و طلایی قرار گرفته‌اند. وزارت بازرگانی چین، به درخواست برای اظهارنظر درباره راهبرد پکن پاسخی نداد. یک مقام آمریکایی نیز در پاسخ به پرسشی درباره رویکرد چین به خبرگزاری رویترز گفت: تعجبی ندارد کشورهایی که از مازاد تجاری گسترده برخوردارند، در پی حفظ روند جهانی‌سازی باشند. تنها یک سال پیش، چین با تکیه بر ابزارهای تبلیغاتی نظامی، قدرت‌نمایی خود در برابر غرب در جنگ کره را بازخوانی می‌کرد؛ اما امروز در آستانه دیدارهای دیپلماتیک ماه آوریل، فرستادگان پکن سراسر جهان را زیر پا می‌گذارند تا شرکای تجاری را به دفاع از «چندجانبه‌گرایی» و «تجارت آزاد» ترغیب کنند. در ماه ژانویه، چین فرستاده‌ ارشد خود را به کشور کوچک «لسوتو» گسیل داشت، کشوری که هدف تعرفه‌های ۵۰ درصدی ترامپ قرار گرفته بود، تا تعهد خود را به همکاری‌های توسعه‌محور نشان دهد. همچنین رسانه‌های دولتی اعلام کردند که پکن قصد دارد تعرفه واردات از ۵۳ کشور آفریقایی را به «صفر» برساند.

هم‌زمان، چین با معرفی سامانه‌های گمرکی مبتنی بر هوش مصنوعی به همسایگان و بازسازی زیرساخت‌های دیجیتال تجاری، در حال تحکیم جایگاه خود است. براساس این گزارش، این اقدامات، سرفصل اصلی اسناد سیاستگذاری چین را برجسته می‌کند؛ ایجاد چنان پیوند عمیقی در تجارت جهانی که هیچ شریکی نتواند تحت فشارهای آمریکا، از این چرخه جدا شود. «نای فنگ»، پژوهشگر آکادمی علوم اجتماعی چین، در این باره می‌نویسد: «در مصاف با رقابت استراتژیک آمریکا، راهبرد پاد-گسست (ممانعت از جدایی اقتصادی) باید محور اصلی سیاست‌های چین باشد.» مقامات پکن اکنون در حال دمیدن روحی تازه در مذاکرات تجاری متوقف‌مانده با کشورهایی نظیر هندوراس، پاناما، پرو، کره‌جنوبی و سوئیس هستند تا زنجیره‌ تامین جهانی را گرد قطب پکن بازسازی کنند.  «خه یونگیان»، سخنگوی وزارت بازرگانی چین، در خلال سفر مارک کارنی به پکن، در گفت‌وگو با رویترز گفت: «آماده‌ایم تا با تمام کشورها و مناطقی که تمایل دارند، وارد مذاکرات دوجانبه و منطقه‌ای برای دستیابی به توافق‌نامه‌های تجاری و سرمایه‌گذاری شویم.»

در همین راستا، «وانگ یی»، وزیر امور خارجه چین، در ماه نوامبر با طرح پیشنهاد توافق تجارت آزاد با بروکسل در دیدار با همتای استونیایی خود، محافل دیپلماتیک اروپا را غافلگیر کرد. وی یک ماه بعد، شورای همکاری خلیج فارس را نیز برای نهایی کردن مذاکرات دیرپای تجارت آزاد تحت فشار قرار داد. در ژانویه، «کی‌یر استارمر»، نخست‌وزیر بریتانیا، با «شی جین‌پینگ»، رهبر چین، بر سر آغاز بررسی‌های کارشناسی جهت دستیابی به توافق در بخش خدمات به توافق رسید؛ گامی که هدف آن رفع موانع پیش روی شرکت‌های بریتانیایی است. همچنین «فریدریش مرتز»، صدراعظم آلمان، اعلام کرد که در سفر این هفته خود به چین، به دنبال ایجاد پیوندهای راهبردی میان شرکت‌های دو کشور خواهد بود. «وانگ ونتائو»، وزیر بازرگانی چین، پیوستن به «توافق جامع و پیشرو برای شراکت فرا-پاسیفیک» را از اولویت‌های اصلی خود برشمرد؛ پیمانی که پیش‌تر با حمایت آمریکا و با هدف مهار چین طراحی شده بود، اما واشنگتن در سال ۲۰۱۷ از آن خارج شد. با این حال، مازاد تجاری عظیم چین، این گفت‌وگوها را با دشواری روبه‌رو کرده است. برخی اعضای این پیمان بیم دارند که تولیدکنندگان چینی با بهره‌گیری از دسترسی سهل‌تر به بازارها، سیل کالاهای ارزان‌قیمت خود را که ناشی از ضعف تقاضای داخلی در چین است روانه بازار آنها کنند.

 تردیدهای غرب و راهبردهای شرق

«وندی کاتلر»، از مقامات ارشد تجاری در دولت اوباما، خاطرنشان کرد که اگرچه چین فرصتی برای رهبری در تجارت جهانی و چندجانبه‌گرایی یافته، اما باید از مرحله سخن فراتر رود. وی افزود: «با توجه به اختلالات گسترده در روابط تجاری و اقدامات قهرآمیزی که پکن علیه کشورهایی مانند ژاپن اتخاذ کرده است، باورپذیری عملی این وعده‌ها محل تردید جدی است.» یک دیپلمات ارشد اروپایی نیز تلاش‌های پکن را «تبلیغات محض» قلمداد کرد و گفت بروکسل فعلا هیچ برنامه‌ای برای توافق تجاری با چین ندارد. اما مشاوران سیاستگذاری در چین همچنان مصمم هستند. آنان معتقدند پکن باید چگونگی بهره‌برداری واشنگتن از نهادهای بین‌المللی به عنوان ابزاری برای مهار چین را واکاوی کند و از فرصت‌هایی که ترامپ با کنار گذاشتن نهادهای چندجانبه (مانند سازمان تجارت جهانی) ایجاد کرده است، به سود خود استفاده کند.

بخش دیگری از این راهبرد، بر نفوذ در استانداردهای جهانی مالکیت معنوی و بهره‌برداری از طرح «کمربند و جاده» و همچنین عضویت در «شراکت اقتصادی جامع منطقه‌ای» استوار است؛ معاهده‌ای که ۳۰ درصد از تولید ناخالص جهان را تحت پوشش قرار می‌دهد. چین اکنون این چشم‌انداز را در توافقات جدید خود با کشورهای جنوب شرق آسیا، به ویژه در حوزه‌ تجارت دیجیتال و هوش مصنوعی، دنبال می‌کند. به عنوان نمونه، در «بندر دوستی» واقع در مرز ویتنام، استفاده از راهکارهای بومی هوش مصنوعی توانسته است زمان انتظار گمرکی را تا ۲۰ درصد کاهش دهد. با این حال، سایه‌ سنگین مازاد تجاری ۱.۲ تریلیون دلاری چین بر صنایع سایر کشورها، موضوعی نیست که بتوان به سادگی از آن گذشت. «پاسکال لامی»، رئیس پیشین سازمان تجارت جهانی، می‌گوید: «این یک معماست که چگونه چین با وجود برخورداری از ساختاری هوشمند، هنوز نتوانسته است مدل اقتصادی خود را متوازن کند.» همه کارشناسان هم‌نظر نیستند که روابط نزدیک‌تر با پکن، راهگشا باشد.

«استیون ناگی»، از تحلیلگران ارشد حوزه چین، معتقد است تلاش کانادا برای کاهش تعرفه‌ها با چین، صرفا ابزاری برای ایجاد اهرم فشار در مذاکرات تجاری با آمریکا و مکزیک است؛ هرچند وی پیش‌بینی می‌کند که ترامپ تحت‌تاثیر این نمایش قرار نخواهد گرفت. از سوی دیگر، مکزیک نیز با احتیاط فراوان، از بیم آسیب دیدن دسترسی‌اش به بازار آمریکا، فاصله‌ خود را با چین حفظ کرده است. در نهایت، همان‌گونه که «فرد نیومن»، اقتصاددان ارشد آسیای اقیانوسیه، اشاره می‌کند، شرکای تجاری چین بیش از هر چیز به تقویت قدرت خرید و «مصرف داخلی» در این کشور چشم دوخته‌اند. اگرچه پکن در برنامه پنج‌ساله آتی خود به دنبال افزایش سهم مصرف از تولید ناخالص داخلی است، اما این تحول، پروژه‌ای بلندمدت است. در این میان، پکن باید با مطالعه‌ دقیق منطق رفتاری آمریکا در نهادهای بین‌المللی، خود را برای مصاف‌های راهبردی آینده آماده کند؛ چرا که به قول «ژائو پو»، پژوهشگر موسسه مطالعات آمریکا، شناخت گام‌های بعدی حریف، تنها راه پاسخگویی موثر به حملات استراتژیک در آینده است.