آیا پای پاکستان به درگیریهای اخیر منطقهای کشیده میشود؟
اسلامآباد بر لبه تیغ
به گزارش الجزیره، در حالی که پهپادها و موشکهای بالستیک ایران همچنان پایگاههای آمریکا در کشورهای خلیج فارس را هدف قرار میدهند، این پرسش با فوریت فزایندهای در پاکستان مطرح میشود که اگر اسلامآباد به این جنگ کشیده شود، اقدام بعدیاش چه خواهد بود. پاسخ اسلامآباد تاکنون برقراری تماسهای تلفنی بیوقفه و تعامل با رهبران منطقهای از جمله ایران و عربستان بوده است. هنگامی که حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه(۹ اسفندماه) منجر به شهادت رهبر عالی مذهبی ایران شد، پاکستان این حملات را به عنوان اقدامی «غیرموجه» محکوم کرد. در عرض چند ساعت، این کشور همچنین حملات تلافیجویانه ایران به پایگاههای امریکا در کشورهای خلیج فارس را به عنوان «نقض آشکار حاکمیت ملی» کشورهای منطقه محکوم کرد.
«اسحاق دار»، معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه پاکستان که هنگام آغاز درگیریها در نشست سازمان همکاری اسلامی در ریاض حضور داشت، آغازگر روندی بود که بعدا از آن به عنوان «ارتباطات رفتوبرگشتی» میان تهران و ریاض یاد کرد. وی در سخنرانی سوم مارس خود (۱۲ اسفند) در سنا و همچنین در نشست خبری اواخر همان روز آشکارا اعلام کرد که شخصا تعهدات دفاعی پاکستان در قبال عربستان سعودی را به عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران یادآوری کرده است. این مقام پاکستانی گفت: «ما یک پیمان دفاعی با عربستان سعودی داریم و تمام جهان از آن آگاه است. من به مقامهای ایرانی گفتم که مراقب پیمان ما با عربستان سعودی باشند.» وی اظهار کرد که عراقچی خواستار تضمینهایی مبنی بر عدم استفاده از خاک عربستان برای حمله به ایران شده بود. «اسحاق دار» اعلام کرد که این تضمینها را از ریاض دریافت کرده و تبادل پیامهای محرمانه را عامل محدود شدن دامنه حملات ایران به این پادشاهی دانست.
در ۵ مارس، علیرضا عنایتی، سفیر ایران در عربستان سعودی گفت که کشورش از تعهد عربستان مبنی بر عدم اجازه استفاده از حریم هوایی یا خاک خود در جریان جنگ جاری با آمریکا و اسرائیل استقبال میکند. وی در یک مصاحبه گفت: «ما از آنچه بارها از عربستان سعودی شنیدهایم قدردانی میکنیم؛ اینکه این کشور اجازه نمیدهد از حریم هوایی، آبها یا خاک آن علیه جمهوری اسلامی ایران استفاده شود.» اما تنها یک روز بعد، در ساعات اولیه ۶ مارس، وزارت دفاع عربستان سعودی تایید کرد که سه موشک بالستیک را که پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در این پادشاهی را هدف قرار داده بودند، رهگیری کرده است. چند ساعت پس از آن، ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان در ریاض با شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان دیدار کرد که به گفته وزیر سعودی در پستی در شبکه ایکس، آنها درباره «حملات ایران به پادشاهی و تدابیر لازم برای توقف آنها در چارچوب» پیمان دفاعی متقابل دو کشور گفتوگو کردند.
با تشدید جنگ، تحلیلگران میگویند که حرکت محتاطانه پاکستان روی لبه تیغ میان دو شریک نزدیک میتواند روز به روز دشوارتر شود. توافقنامه استراتژیک دفاع متقابل که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ در ریاض توسط محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان به همراه عاصم منیر فرمانده ارتش امضا شد، مهمترین تعهد دفاعی رسمی بود که پاکستان در دهههای اخیر وارد آن شده بود. بند اصلی این توافقنامه تصریح میکند که هرگونه تجاوز به هر یک از دو کشور به منزله تجاوز به هر دو تلقی خواهد شد. لحن این متن بر اساس اصول دفاع دستهجمعی مشابه ماده ۵ ناتو الگوبرداری شده است، هرچند تحلیلگران نسبت به تفسیر آن به عنوان یک محرک خودکار برای مداخله نظامی هشدار دادهاند.
این توافقنامه پس از حملات سپتامبر ۲۰۲۵ اسرائیل به مقامات حماس در دوحه حاصل شد، رویدادی که اعتماد به تضمینهای امنیتی آمریکا را در میان شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس شامل بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی متزلزل کرد. پاکستان مجهز به سلاح هستهای، چندین دهه است که روابط نظامی خود را با عربستان سعودی حفظ کرده است که بر اساس آن، تخمین زده میشود بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ نیروی نظامی پاکستانی همچنان در این پادشاهی مستقر باشند. اکنون این پیمان در شرایطی در حال آزمایش است که هیچ یک از طرفین آن را پیشبینی نمیکردند.
عمر کریم، پژوهشگر مرکز تحقیقات و مطالعات اسلامی ملک فیصل در ریاض، مخمصه کنونی پاکستان را نتیجه یک اشتباه محاسباتی خواند. وی استدلال کرد که اسلامآباد احتمالا هرگز انتظار نداشت که به ویژه پس از عادیسازی روابط میان عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳ با میانجیگری چین، خود را گرفتار میان تهران و ریاض ببیند. کریم به الجزیره گفت: «رهبران پاکستان همیشه مراقب بودند که بهطور رسمی درگیر مساله دفاع از عربستان نشوند. این کار برای نخستینبار توسط فرمانده کنونی ارتش انجام شد و اگرچه سودهای بالقوه آن زیاد است، اما هزینههای آن نیز به همان نسبت گزاف است.» وی افزود: «شاید این آخرین باری باشد که سعودیها پاکستان را میآزمایند و اگر پاکستان اکنون به تعهدات خود عمل نکند، این رابطه بهطور جبرانناپذیری آسیب خواهد دید.» در سال ۲۰۱۵، پاکستان در پی تصویب قطعنامهای پارلمانی مبنی بر لزوم بیطرف ماندن کشور، درخواست مستقیم عربستان سعودی برای پیوستن به ائتلاف نظامی در حال جنگ در یمن را رد کرد.
عبدالعزیز الغشیان، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در مجمع بینالمللی خلیج فارس در ریاض، به آن ماجرا اشاره کرد. الغشیان به الجزیره گفت: «محدودیت معاهده عربستان و پاکستان روشن است. معاهدات تنها به اندازه محاسبات و اراده سیاسی پشتوانهشان قدرت دارند.» اما ایلهان نیاز، استاد تاریخ در دانشگاه قائد اعظم اسلامآباد گفت که اگر عربستان سعودی به اندازه کافی از سوی ایران احساس خطر کند که رسما درخواست کمک نظامی از پاکستان نماید، «پاکستان به کمک عربستان خواهد شتافت». وی به الجزیره گفت: «در غیر این صورت، اعتبار پاکستان زیر سوال خواهد رفت».
عامل پیچیده برای پاکستان این است که در صورت درخواست ریاض برای کمک نظامی، نمیتواند با ایران صرفا به عنوان یک دشمن رفتار کند. این دو کشور مرز طولانی و نفوذپذیری دارند، روابط تجاری قابل توجهی را حفظ کردهاند و اخیرا تعاملات دیپلماتیک خود را افزایش دادهاند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران در اوت ۲۰۲۵ به اسلامآباد سفر کرد و دو دولت مجموعهای از تماسهای رسمی و محرمانه را با یکدیگر حفظ کردهاند. ایلهان نیاز با اشاره به تبادل حملات فرامرزی در ژانویه ۲۰۲۴، آن را شاهدی بر غیرقابل پیشبینی بودن این رابطه دانست و اذعان کرد که تهران نیز همواره «همسایهای دشوار» بوده است. با این حال، وی گفت که پاکستان «منافع ملی حیاتی» در تضمین ثبات و تمامیت ارضی ایران دارد.
تخمین زده میشود بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از جمعیت ۲۵۰ میلیونی پاکستان را شیعیان تشکیل میدهند و از نظر تاریخی همواره پیرامون تحولات مربوط به ایران بسیج شدهاند. تحلیلگران معتقدند با توجه به محدودیتهای داخلی، اقدام نظامی تهاجمی مستقیم علیه ایران نظیر استقرار هواپیماهای جنگی یا انجام حملات به خاک ایران، گزینه واقعبینانهای برای پاکستان به شمار نمیرود. به گفته تحلیلگران، تهدید اصلی ایران از طریق حملات هوایی با استفاده از پهپادها و موشکهاست و این حوزهای است که پاکستان میتواند در آن به عربستان سعودی کمک کند؛ اما این امر به معنای ورود پاکستان به عنوان یکی از طرفهای جنگ است و این خود یک علامت سوال بزرگ به شمار میآید. منطقیترین گزینه برای پاکستان میتواند ارائه حمایت عملیاتی پنهان به عربستان سعودی و همزمان حفظ تعامل دیپلماتیک با ایران باشد.
