چهار سال با جنگ اوکراین

«ایوانا کوتاسووا» و «ویکتوریا بوتنکو» در گزارشی برای سی‌ان‌ان نوشتند، در اوایل جنگ، شوخی‌ای رواج داشت مبنی بر اینکه زلنسکی به‌دلیل اینکه از بمباران نمی‌ترسد، کمدین شده است؛ شغلی که قبل از ورود به سیاست دنبال می‌کرد. در آن روزهای اولیه، ظرفیت عجیب و غریب زلنسکی برای بقا و شوخ‌طبعی، حال و هوای مبارزه‌جویانه کشور را در برمی‌گرفت. داستانی که اوکراینی‌ها روایت می‌کنند این است که وقتی ایالات متحده پیشنهاد ترک کشور را به او داد، زلنسکی در جواب گفت: «من به مهمات نیاز دارم، نه وسیله‌ای برای فرار.» درحالی‌که اوکراین برای بزرگداشت چهارمین سالگرد حمله تمام‌عیار روسیه در روز سه‌شنبه (۲۴ فوریه برابر با ۵ اسفندماه) آماده می‌شود و هیچ پایانی برای جنگ در افق نمایان نیست، پیام زلنسکی تغییر نکرده است. او هنوز آنجاست. او نه تنها از حدود ۱۲ تلاش برای ترور از سوی روسیه جان سالم به در برده، بلکه از رسوایی فسادی که سال گذشته نزدیک‌ترین مشاورش را که در آن ویدئوی معروف در کنارش ایستاده بود و دو نفر از وزرای ارشد دولتش را سرنگون کرد نیز جان سالم به در برده است.

برای ارزیابی موضع زلنسکی، سی‌ان‌ان با برخی از نزدیکان رئیس‌جمهور - از جمله همسر و نویسنده سخنرانی‌هایش - و همچنین دیپلمات‌ها و سیاستمدارانی از اروپا و آمریکا که از نزدیک با او و دولتش همکاری داشته‌اند، صحبت کرد. بسیاری قدرت نفوذ او را به مهارت‌هایش به‌عنوان یک فعال سیاسی کارکشته نسبت می‌دهند که در کنار سخنرانی‌های الهام‌بخشش، او را با وینستون چرچیل مقایسه می‌کنند. اما مانند رهبر زمان جنگ بریتانیا که رهبری مبارزه کشورش علیه دشمنی بزرگ‌تر و قدرتمندتر را نیز بر عهده داشت، زلنسکی در طول مسیر اشتباهاتی مرتکب شده و آینده‌اش با ادامه جنگ به طور فزاینده‌ای نامشخص به نظر می‌رسد. حتی در میان ۶۰درصد از اوکراینی‌هایی که می‌گویند به زلنسکی اعتماد دارند، تنها حدود نیمی از آنها معتقدند که او باید برای دوره دوم نامزد شود. ژوئیه گذشته، اوکراینی‌ها در اعتراضاتی نادر در زمان جنگ به خیابان‌ها آمدند تا در برابر برنامه‌های دولت برای تضعیف استقلال ناظران ضد فساد کشور مقاومت کنند. زلنسکی مجبور شد تغییر موضع دهد و خشم عمومی را بپذیرد.

او بارها با رئیس سابق ارتش خود، ژنرال «والری زالوژنی» که بسیار محبوب بود، درگیر شد و سرانجام در سال ۲۰۲۴ او را برکنار کرد؛ اقدامی که برخی آن را تلاشی برای خنثی کردن رقیب اصلی سیاسی‌اش می‌دانستند. او مجبور شده رابطه‌ای پرتنش را با رئیس‌جمهور ایالات متحده به پیش ببرد که باعث شد او را در کاخ سفید و در مقابل دیدگان جهان سرزنش و تحقیر کند. در تمام این مدت، زلنسکی چنان سرسختی از خود نشان داده که «بارتوش چیچوکی»، سفیر لهستان در کی‌یف در طول حمله روسیه، معتقد است که این سرسختی احتمالا از دوران کودکی او در یکی از فقیرترین مناطق اتحاد جماهیر شوروی سابق ناشی می‌شود. چیچوکی گفت: «در دوران کودکی‌اش، در اوکراین شوروی، شما مجبور بودید قدرت خود را ثابت کنید، به‌خصوص اگر پسر بچه یهودی کوچکی بودید که سعی می‌کردید به همه اطرافیان ثابت کنید که شایسته احترام هستید، این موضوع چیزهای زیادی را توضیح می‌دهد. او به ضعف احترام نمی‌گذارد، او می‌تواند با قدرت برتر مقابله کند. وقتی مجبورید با تندروهایی مانند ولادیمیر پوتین (رئیس‌جمهور روسیه) و نیکلای پاتروشف (دستیارش و همه آن دار و دسته) مقابله کنید، به آن نیاز دارید». اما با توجه به اینکه هیچ نشانه‌ای از پایان جنگ دیده نمی‌شود، اینکه این ویژگی‌ها تا چه مدت می‌توانند او را در قدرت نگه دارند، پرسشی بی‌پاسخ است.

رئیس‌جمهور غیرمحتمل

زلنسکی در ۴۸سالگی و تقریبا ۷سال پس از تصدی سمت خود، جوان‌ترین فردی است که اوکراین مستقل را رهبری کرده است. او که یک وکیل تحصیل‌کرده است، قبل از نامزدی برای ریاست‌جمهوری هیچ تجربه سیاسی نداشت و نیمه اول دوران حرفه‌ای خود را در صنعت نمایش گذرانده بود. او با بازی در برنامه تلویزیونی پرطرفدار «خادم ملت» که در آن نقش یک معلم مدرسه فقیر را بازی می‌کرد، به‌طور غیرمنتظره‌ای رئیس‌جمهور می‌شود و نامش بر سر زبان‌ها می‌افتد. وقتی او برای اولین‌بار نامزدی خود را اعلام کرد، بسیاری فکر کردند که این یک شوخی است. اما وقتی زلنسکی «پترو پوروشنکو»، رئیس‌جمهور مستقر را شکست داد و بیش از ۷۳درصد آرا را به‌دست آورد، خنده‌شان بند آمد. قبل از ورود به سیاست، او یک امپراتوری تجاری با درآمد ده‌ها‌میلیون دلار ساخته بود؛ چیزی که «هنری هیل»، استاد علوم سیاسی و امور بین‌الملل در دانشگاه جورج واشنگتن و نویسنده مشترک کتاب «اثر زلنسکی»، می‌گوید آمادگی کامل برای این شغل مهم بود. هیل به سی‌ان‌ان گفت: «فکر نمی‌کنم او ساده‌لوحانه وارد این شغل شده باشد. او می‌دانست که اگر می‌خواهید در صنعت نمایش در اوکراین موفق شوید، اگر می‌خواهید در تلویزیون باشید، چاره‌ای جز همکاری با الیگارش‌ها ندارید؛ زیرا آنها تمام کانال‌های تلویزیونی را کنترل می‌کنند.»

او همچنین به‌طور طبیعی در مقابل دوربین قرار می‌گیرد. درحالی‌که او برای مصاحبه‌ها می‌نشیند و کنفرانس‌های خبری برگزار می‌کند، روش ترجیحی او برای صحبت با مردم از طریق پیام‌های ویدئویی مستقیم است؛ ایده‌ای که به گفته «دمیترو لیتوین»، نویسنده سخنرانی‌ها و مشاور ارتباطاتش، خودش به آن رسیده است. او گفت: «زلنسکی از همان روز اول تصمیم گرفت که باید برای مردم توضیح دهد که چه اتفاقی دارد می‌افتد.» لیتوین در کی‌یف به سی‌ان‌ان گفت: «ما اکنون کمتر از این کارها انجام می‌دهیم، اما رئیس‌جمهور فکر می‌کند که   ادامه جنگ، فقط برای توضیح آنچه اتفاق می‌افتد، برای نشان دادن به مردم که او اینجا است و کاری انجام می‌دهد، مهم است.» این ویدئوها بسیار غیررسمی هستند و گاهی اوقات با تلفن او و به سبک سِلفی ضبط می‌شوند. اما طنین‌انداز می‌شوند. سربازان در خطوط مقدم از هیجان خود وقتی از واحدشان نام برده می‌شود، با سی‌ان‌ان سخن می‌گفتند. او به زبان اوکراینی صحبت می‌کند؛ چیزی که به طور طبیعی به او نمی‌رسید. زلنسکی مانند بسیاری از مناطق شرقی کشور، با زبان روسی بزرگ شد. او تنها پس از استخدام یک معلم خصوصی، تسلط خود را بر زبان اوکراینی در بزرگسالی کامل کرد.

مهارت در برقراری ارتباط

بهترین ساعات زلنسکی به‌عنوان  رهبر، زمانی بود که کشورش در تاریک‌ترین لحظات خود قرار داشت. وقتی تصمیم گرفت در کی‌یف بماند، درحالی‌که روس‌ها در حال نزدیک شدن بودند، برای بسیاری نشانه این بود که او رهبری است که می‌توانند به او اعتماد کنند. «آندری سیبیها»، که در زمان حمله به‌عنوان معاون رئیس دفتر زلنسکی خدمت می‌کرد و اکنون وزیر امور خارجه اوکراین است، هنگام تصمیم‌گیری زلنسکی در اتاق بود. سیبیها به سی‌ان‌ان گفت: «او یک انتخاب داشت. زندگی خود و خانواده‌اش یا پذیرش اولتیماتوم که چیزی جز کاپیتولاسیون نبود. او امتناع کرد و خانواده‌اش در اوکراین ماندند. من واقعا از قدرت و روحیه او قدردانی می‌کنم.» این واقعیت که «اولنا»، همسر زلنسکی، به همراه فرزندانشان «اولکساندرا» و «کیریلو» نیز در آنجا ماندند، این احساس را برجسته‌تر کرد. اولنا زلنسکا به سی‌ان‌ان گفت که در آن روزهای اول «ترس شدیدی» را احساس می‌کرد. بعدا، این ترس به ترس مداومی تبدیل شد که سعی می‌کند آن را از خود دور کند «زیرا در غیر این صورت مانع از زندگی عادی شما می‌شود. این ترس گاهی اوقات سعی می‌کند خود را نشان دهد... اما من به خودم اجازه نمی‌دهم مدت زیادی روی آن تمرکز کنم.»

تقریبا یک‌شبه، میزان محبوبیت زلنسکی از ۳۷ درصد به ۹۰ درصد افزایش یافت. این لحظه‌ای بود که مهارت زلنسکی در برقراری ارتباط نتیجه داد. او شاید نمی‌دانست چگونه یک رهبر زمان جنگ باشد، اما می‌دانست چگونه مانند یک رهبر زمان جنگ ارتباط برقرار کند. برخلاف انتظارات، اوکراین موفق شد حمله اولیه روسیه به کی‌یف را دفع کند و ظرف چند ماه، بخش‌های بزرگی از سرزمین‌هایی را که در ابتدا توسط مسکو تصرف شده بود، پس بگیرد. اما موفقیت‌های اوکراین پس از آزادسازی خرسون در نوامبر۲۰۲۲ متوقف شد. پس از آنکه ضدحمله‌ای که در تابستان۲۰۲۳ انتظار می‌رفت محقق نشد، زلنسکی درگیری‌های آشکارتری را با زالوژنی آغاز کرد و او را در اوایل ۲۰۲۴ از سمتش برکنار کرد. به دنبال آن، بن‌بست بیشتری در خط مقدم ایجاد شد تا اینکه کی‌یف، تحت رهبری جدید ژنرال «اولکساندر سیرسکی»، در اوت۲۰۲۴ حمله غافلگیرکننده‌ای را به منطقه کورسک روسیه آغاز کرد. این اقدام باعث تقویت روحیه اوکراین و کند شدن پیشرفت‌های روسیه در امتداد جبهه شرقی شد. اما این تقویت نیز دوام زیادی نداشت؛ سال ۲۰۲۵ عمدتا با تهاجم آهسته و طاقت‌فرسای روسیه در امتداد خط مقدم ۱۲۰۰ کیلومتری مشخص شد. بن‌بست همچنان ادامه دارد و با ورود جنگ به چهارمین سال خود، اوکراین همچنان در امتداد خطوط مقدم با مشکل مواجه است. به نظر می‌رسد مذاکرات صلح به بن‌بست رسیده است؛ زیرا روسیه به خواسته‌های حداکثری خود پایبند است و زلنسکی هم حاضر به مصالحه در مورد آنها نیست.

زلنسکی از همان ابتدا می‌دانست که اوکراین بدون کمک قابل‌توجه متحدانش، به‌ویژه ایالات متحده، قادر به ادامه جنگ نخواهد بود. عزم او برای دریافت کمکی که معتقد است اوکراین شایسته آن است، گاهی اوقات بسیار قاطع به نظر رسیده است. اما این رویکرد اغلب موثر بوده است. آلمان که در ابتدا تمایلی به دخالت در این درگیری نداشت و از ارائه سلاح به کی‌یف خودداری می‌کرد، در نهایت این کار را کرد و اکنون یکی از بزرگ‌ترین حامیان این کشور است. لیتوین، مشاور ارتباطات، به سی‌ان‌ان گفت که زلنسکی از همان ابتدا تصمیم گرفت مستقیما از سایر کشورها، نه فقط رهبران آنها، درخواست کمک کند.

لیتوین گفت: «او شروع به صحبت مستقیم با مردم کرد. بسیاری از رهبران شروع به کمک کردند، نه به این دلیل که او از آنها خواسته بود، بلکه به این دلیل که او از مردم خود خواسته بود و سپس مردم از آنها خواسته بودند.» فشار عمومی پس از موج اولیه آزادسازی شهرهای اطراف کی یف توسط اوکراینی‌ها که جنایات روسیه - از جمله کشتار جمعی غیرنظامیان - را آشکار کرد، بیشتر شد. اما اصالت و پیام‌رسانی قوی که در اوکراین و سراسر اروپا بسیار خوب عمل می‌کرد، برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، کارساز نبود. اوکراین و شخصا زلنسکی، موضوعی مسموم برای ترامپ بوده‌اند. این ادعا که ترامپ در سال ۲۰۱۹ به رئیس‌جمهور اوکراین فشار آورده بود تا در مورد رقیب سیاسی خود، جو بایدن، تحقیق کند، منجر به اولین استیضاح ترامپ شد. ترامپ پس از بازگشت به کاخ سفید، موضعی بسیار خصمانه‌تر از سلف خود در قبال اوکراین اتخاذ کرد. او زلنسکی را به دیکتاتوری متهم کرده و بارها گفته که اوکراین، نه روسیه، جنگ را آغاز کرده است.

در این زمینه، دیپلمات‌های اروپایی و همچنین برخی از قانون‌گذاران آمریکایی به زلنسکی هشدار دادند که سفر به واشنگتن عاقلانه نیست. اما زلنسکی گوش نداد. یکی از دیپلمات‌های اروپایی به سی‌ان‌ان گفت: «او با این ایده به کاخ سفید رفت که (اوکراینی‌ها) حق دارند و آنها در اینجا قربانی هستند و این را به (ترامپ) نشان خواهند داد. او اوضاع را به خوبی ارزیابی نکرد و در نهایت برای او هزینه داشت.» این دیپلمات افزود: «او لجباز است و متقاعد شده که بهترین را می‌داند. البته، بدون آن، او امروز در جایگاه فعلی‌اش نبود. اما در برخی مذاکرات، این روش، سیاست یا هر چه بنامیدش، کارساز نیست.»

این جلسه فاجعه‌بار که به‌صورت زنده در سراسر جهان پخش می‌شد، با متهم کردن زلنسکی و معاون رئیس‌جمهور، جی. دی. ونس، به پایان رسید که زلنسکی را به عدم تمایل به صلح و ناسپاسی متهم کردند. درحالی‌که بسیاری از مقامات با وحشت این جلسه را تماشا می‌کردند، این جلسه باعث تحسین زلنسکی در اوکراین شد. میزان محبوبیت او افزایش یافت و «یولیا سویریدنکو»، نخست‌وزیر اوکراین، به سی‌ان‌ان گفت که آن روز به زلنسکی افتخار کرد. او گفت: «زلنسکی از موضع مردم اوکراین دفاع کرد.» کسی از اظهارات ونس تعجب نکرد. متحدان اروپایی پیش از این تجربه زیادی از رفتار تند و زننده زلنسکی داشتند. این دیپلمات اروپایی به سی‌ان‌ان گفت: «اوکراینی‌ها همیشه بسیار پرتوقع و بسیار رک بودند و همیشه درخواست بیشتر می‌کردند، به‌خصوص در ابتدا.»

در روزهای اولیه تهاجم تمام عیار، زلنسکی در تماس با سایر رهبران، از تعارفات معمول صرف نظر می‌کرد و مستقیما به درخواست سلاح بیشتر می‌پرداخت. این دیپلمات گفت: «آنها مورد حمله قرار گرفته بودند، برای جان خود می‌جنگیدند و به دنبال سلاح بودند. این موضوع در اروپا به خوبی درک می‌شد، جایی که همه ما می‌دانستیم آنها برای امنیت ما نیز می‌جنگند. اگر به کی یف بیایید، می‌بینید که وقت تشکر کردن نیست... اما اگر دور باشید، مثلا در کاخ سفید، این موضوع خیلی مبهم‌تر است.» با این حال، به گفته سناتور آمریکایی «ریچارد بلومنتال»، متحد نزدیک زلنسکی، از زمان جلسه فاجعه‌بار دفتر بیضی، زلنسکی راهی برای برقراری ارتباط با ترامپ پیدا کرده است. بلومنتال گفت: «من فکر می‌کنم او در برخورد با این دولت بسیار زیرک و با بصیرت بوده است. او به درک این موضوع رسیده است که چگونه قاطع و محکم باشد، اما در عین حال، از آنچه آمریکا انجام می‌دهد قدردانی کند. و من فکر می‌کنم او در این مورد بسیار صادق است.»

محبوبیت زلنسکی به زیر 52درصد نرسیده است

چهار سال پس از جنگ، زلنسکی هنوز از رتبه‌بندی‌های نظرسنجی برخوردار است که بسیاری از رهبران فقط می‌توانند رویای آن را داشته باشند. اگرچه این رتبه‌بندی‌ها از آغاز جنگ در نوسان بوده‌اند و در طول ضدحملات ناموفق اوکراین و رسوایی‌های فساد کاهش یافته‌اند، اما طبق داده‌های نظرسنجی «موسسه بین‌المللی جامعه‌شناسی کی یف» (KIIS)، هرگز به زیر ۵۲ درصد نرسیده‌اند. وقتی زلنسکی سال گذشته از پراگ بازدید کرد، هر دقیقه از برنامه‌اش با دقت برنامه‌ریزی شده بود. هیچ وقتی برای هدر دادن وجود نداشت تا اینکه کسی فاش کرد که گروهی از نظافتچی‌های اوکراینی در پارلمان چک کار می‌کنند. زلنسکی تصمیم گرفت که با آنها ملاقات کند. چکی‌ها برای زلنسکی فرش قرمز پهن کردند، اما عکسی از او که توسط زنان نظافتچی خندان در آغوش گرفته شده بود، به تصویر تعیین‌کننده کل بازدید تبدیل شد.

«ولودیمیر پانیوتو»، جامعه‌شناس و رئیس «موسسه بین‌المللی جامعه‌شناسی کی یف»، گفت: «این بسیار معمول است. او همیشه با محافظانش می‌جنگد تا مردم به او نزدیک شوند. او معتقد است که این کاری است که باید انجام دهد.» اما وجهه مردمی او در طول سال گذشته ضربات جدی خورده و رسوایی فساد به ویژه به رئیس‌جمهوری که با وعده پاک‌سازی سیاسی انتخاب شده بود، آسیب رسانده است. اعتراضات ضد دولتی در ژوئیه سال گذشته با انتقاد متحدان غربی اوکراین، از جمله اتحادیه اروپا، همراه شد که برای کی یف روشن کرده که اگر می‌خواهد به اتحادیه اروپا بپیوندد، باید اقدامات ضد فساد قوی را اجرا کند و زلنسکی را مجبور به تغییر برنامه‌های خود کرده است. رسوایی‌های فساد، چندین نفر از حلقه داخلی زلنسکی، از جمله «تیمور میندیچ»، شریک تجاری سابق او و «آندری یرماک»، دست راست قدیمی او را از قدرت ساقط کرده و برخی از ناظران را به این پرسش سوق داده است که آیا زلنسکی تمایل به اتکای بیش از حد به متحدان آلوده دارد یا خیر؟

سال‌ها، به ویژه یرماک مصون به نظر می‌رسید. اما حتی او هم نتوانست در برابر درگیر شدن در رسوایی رشوه‌های ادعایی در بخش انرژی، در زمانی که اوکراینی‌ها به‌دلیل حملات مداوم روسیه به زیرساخت‌های انرژی در حال یخ زدن بودند، مقاومت کند. درحالی‌که هرگز مستقیما به زلنسکی اشاره‌ای نشده است، چیچوکی، سفیر سابق لهستان، به سی‌ان‌ان گفت که مطمئن نیست رئیس‌جمهور بتواند از بمب یرماک جان سالم به در ببرد. او گفت: «فکر می‌کردم این پایان کار اوست. و پس از یک ماه، با تیم جدیدی که روی کار آمده، او مثل ققنوس برگشته است.»

 سال‌های فشار و دلشکستگی، تاثیر قابل‌توجهی بر زلنسکی گذاشته است. چهره جوان و اصلاح‌شده قبل از جنگ او مدت‌هاست که از بین رفته و جای خود را به خطوط نگرانی و ته ریش خاکستری داده است. او برای گذراندن روز کاری، که معمولا بین ساعت ۳ تا ۴ صبح، زمانی که اولین گزارش‌های میدان جنگ شروع می‌شود، شروع می‌شود، قهوه زیادی می‌نوشد؛ سیاه، بدون شکر. زلنسکا به سی‌ان‌ان گفت که با نگاه به شوهرش، احساس می‌کند که جنگ خیلی بیشتر از چهار سال ادامه داشته است. او گفت که از زمان شروع جنگ، حتی یک لحظه شادی کامل وجود نداشته است. او بر لحظات کوتاه شادی تمرکز می‌کند، مانند زمانی که خانواده یک توله سگ جدید خریدند و آن را برای اولین بار به خانه آوردند: «شما می‌توانید این را با نگاه کردن به او ببینید. اما این به اندازه آنچه او در درون، در سطح احساسی، تجربه می‌کند، مهم نیست».

لیتوین که بیشتر روزها را در تماس مداوم با زلنسکی می‌گذراند، گفت که حس شوخ‌طبعی خود را از دست نداده است و - گاهی اوقات - زمانی را برای استراحت با یک کتاب یا فیلم، به‌خصوص در سفرهای طولانی با قطار، پیدا می‌کند. او گفت: «چیزی که من در مورد او تحسین می‌کنم این است که مهم نیست چه چیزی را پشت سر گذاشته است، او همچنان یک مرد شریف است. او با مردم بهتر از آنها رفتار می‌کند.» این کمدین که رئیس‌جمهور شده است، تاکنون، با وجود مشکلات طولانی، زنده مانده است. اما شاید تصویر از همیشه تاریک‌تر باشد. اوکراینی‌ها در سراسر کشور در تاریکی یخ زده‌اند؛ زیرا روسیه به حملات خود به زیرساخت‌های انرژی ادامه می‌دهد. خطوط دفاعی خط مقدم اوکراین پابرجا مانده است؛ اما فقط کمی. روسیه به آرامی به پیشروی خود ادامه می‌دهد، البته با هزینه نجومی.

درحالی‌که زلنسکی موفق شده رابطه خود با ترامپ را ترمیم کند، اما او را برای بازگرداندن کمک‌های نظامی ایالات متحده متقاعد نکرده است. در عوض، ترامپ همچنان زلنسکی را برای مذاکراتی تحت فشار قرار می‌دهد که به طور فزاینده‌ای علیه اوکراین به نظر می‌رسد. پانیوتو گفت که اکثر اوکراینی‌ها با برگزاری انتخابات مخالفند؛ نه تنها در طول جنگ، بلکه حتی در طول هر نوع آتش‌بس موقت. پانیوتو به سی‌ان‌ان گفت: «از نظر اکثریت، زلنسکی رهبری است که باید کشور را به سمت صلح ببرد.» زمان و چگونگی وقوع این اتفاق مشخص نیست. اما سیبیها به سی‌ان‌ان گفت که به توانایی زلنسکی برای رسیدن به این هدف ایمان کامل دارد: «او می‌داند چگونه با مشکلات کنار بیاید.»