ضرورت عمقبخشی به بورس انرژی
مساله این است که اگر عرضهکنندگان تمایلی به استفاده کامل از ظرفیتهای بورسی نداشته باشند یا بخواهند بخشی از معاملات خود را خارج از بورس انجام دهند، عملا عمق بازار کاهش یافته و نقدشوندگی و شفافیت آن تحتالشعاع قرار میگیرد. الزام خریداران و بازارسازها به استفاده از سازوکار بورس، در کنار شفافیت کامل اطلاعات معاملات، کلید توسعه پایدار بازار انرژی است. بدون این اراده و همکاری میان عرضهکنندگان و بورس، ابزارهای طراحیشده هرچقدر هم پیشرفته باشند، نمیتوانند عمق واقعی بازار را ایجاد کنند و نقدشوندگی کافی را فراهم آورند.
در حوزه ابزارهای مالی، بورس انرژی توانسته بخش قابلتوجهی از نیازهای بازار را پوشش دهد. قراردادهای سلف در برخی کالاها اجرایی شده و حجم معاملات مناسبی به خود اختصاص داده است، اما در سایر ابزارها مانند قراردادهای مشتقه آتی و اختیاری و همچنین گواهیهای مبتنی بر کالا، ظرفیت بالقوه همچنان کمتر استفاده شده است. رونق این ابزارها مستلزم هماهنگی بین بورس انرژی و عرضهکنندگان است و بدون همکاری فعال عرضهکنندگان، افزایش حجم و کاربرد این قراردادها ممکن نخواهد بود. با توجه به اینکه بیشترین سهم تولید و عرضه حاملهای انرژی در ایران در اختیار دولت است، نقش سیاستگذاری و همکاری مستقیم دولت در توسعه بورس انرژی بسیار تعیینکننده است. دولت میتواند با برنامهریزی و سیاستگذاری مناسب، معاملات دولتی را بهطور کامل از طریق بورس انجام دهد و با الزامی کردن این مسیر برای شرکتهای تحت نظارت خود، جریان شفاف و قابل اتکای بازار را تضمین کند. این اقدام نه تنها به عمقبخشی بازار کمک میکند، بلکه اعتماد سرمایهگذاران و بخش خصوصی را نیز به سازوکارهای بورسی افزایش میدهد و زمینه مشارکت گستردهتر آنها را فراهم میآورد.
افزون بر این، افزایش حجم معاملات و عمق بازار به کشف قیمتهای واقعی و بهبود کارآیی اقتصادی کمک میکند. وقتی تمامی معاملات حاملهای انرژی از مسیر شفاف بورس انجام شود، اختلاف قیمت بین بازار آزاد و بورس کاهش مییابد و امکان رصد دقیق تقاضا و عرضه فراهم میشود. در چنین فضایی، قیمتگذاریها کمتر تحتتاثیر سیاستهای غیرشفاف یا معاملات خارج از بورس قرار میگیرد و این به نفع تولیدکننده، مصرفکننده و اقتصاد کلان خواهد بود.
بهعبارت دیگر، توسعه پایدار بورس انرژی نه به طراحی ابزارهای پیچیده بلکه به اراده و تعهد عرضهکنندگان برای استفاده کامل از سازوکارهای موجود بستگی دارد. بورس انرژی با ابزارهای موجود توانایی پاسخ به نیازهای بازار را دارد، اما تحقق عمق واقعی بازار مستلزم همکاری فعال و مسوولانه دولت، شرکتهای دولتی و نهادهای عمومی غیردولتی است. این همکاری، همراه با شفافیت اطلاعات و الزام خریداران به استفاده از بورس، مسیر توسعه واقعی بورس انرژی را هموار خواهد کرد و میتواند به بازاری پویا و قابل اتکا برای سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی تبدیل شود. در نهایت، عمقبخشی بازار انرژی ایران، بیشتر از هر ابزار مالی پیشرفتهای، نیازمند اراده و عزم عرضهکنندگان بزرگ است. بدون مشارکت فعال و تعهد جدی این گروه، حتی بهترین ابزارها نیز نمیتوانند بازار را به شکلی پویا و اثرگذار توسعه دهند و نقش بورس انرژی در اقتصاد کشور به شکل واقعی تقویت شود. بنابراین، دولت و نهادهای تحت نظارت آن نقش محوری در توسعه پایدار این بازار دارند و همکاری مستمر با بورس انرژی، عامل کلیدی در تحقق اهداف شفافیت، نقدشوندگی و کشف قیمت واقعی خواهد بود.
* کارشناس حوزه انرژی
