دلایل تاخیر رشد بازار سرمایه/ دلار موتور رونق بورس است؟

با حذف تورم از این دو متغیر می‌توان نشان داد که رشد حقیقی قیمت دلار می‌تواند با تاخیر به رونق بورس کمک کند. مادامی که شکاف شاخص کل و قیمت دلار به شکل تورم‌‌‌در‌رفته افزایش یابد، بورس به سرعت به رالی باز می‌‌‌گردد. در یک سال اخیر با وجود آنکه رشد قیمت دلار از تورم پیشی گرفته، نماگر اصلی بورس در برابر تورم، عقب‌‌‌نشینی کرده است. ریسک‌‌‌های سیاسی و تنش‌‌‌های منطقه، یکی از دلایل افزایش تاخیر در تغییر روند بورس است. با کاهش سایه تهدیدها احتمالا بورس به سرعت به روند صعودی بازخواهد گشت.

واکاوی نقش دلار

از آنجا که شرکت‌های حاضر در بورس تهران عمدتا محصولات خود را به شکل کالای پایه صادر می‌‌‌کنند، وابستگی بالایی به نرخ دلار دارند. از این‌‌‌رو، زمانی که قیمت دلار افزایش یابد، بورس نیز همپای آن با تاخیر زمانی به روند صعودی بازمی‌‌‌گردد. با این حال، در برخی از مقاطع افزایش شدید تورم و ثبات نسبی دلار حاشیه سود شرکت‌ها را تحت تاثیر قرار داده است. تا زمانی که قیمت دلار از نرخ تورم سبقت نگیرد، نمی‌توان گفت حاشیه سود شرکت‌ها بهبود می‌‌‌یابد. تورم هزینه‌‌‌های عمومی شرکت‌ها را افزایش می‌دهد و فقط زمانی می‌توان انتظار بهبود سودآوری شرکت‌های بورسی را داشت که قیمت دلار نرخ فروش شرکت‌ها را بیش از تورم افزایش دهد. بررسی نمودار تاریخی روند شاخص کل بورس و دلار با حذف تورم، نشان می‌دهد که صرفا رشد اسمی قیمت دلار نمی‌تواند به رونق بورس کمک کند. شاید صرفا شاخص بازار سهام برای مقطعی افزایش ارتفاع قابل توجهی را تجربه کند، اما برای رشد فراتورمی بورس و افزایش ثروت حقیقی سهامداران نیاز است تا قیمت دلار نیز رشدی بیش از نرخ تورم عمومی را تجربه کند.

در اوایل دهه ۹۰ شمسی، رشد قیمت حقیقی دلار تا نیمه اول سال۹۱، همزمان با عقب‌‌‌نشینی نماگر اصلی بورس در مقابل تورم، شکاف دو شاخص بورس و دلار حقیقی را افزایش داد. شاخص بورس پس از مدتی با تاخیر زمانی تا آذر۹۲ رونق خوبی را تجربه کرد. با این حال، ثبات نسبی دلار در سال‌‌‌های برجام، سبب شد بورس نیز در واکنش به این موضوع روند خنثی را تجربه کند. در سال‌‌‌های توافق کاهش نرخ حقیقی ارز، بورس را در انزوا نگه داشت. تکرار سریال شکاف دو متغیر شاخص بورس و دلار مجددا در نیمه اول سال ۹۷تکرار شد. قیمت دلار که برای مدت‌ها در برابر تورم عقب‌‌‌نشینی کرده بود، در سال ۹۷ جهشی فراتورمی را به دلایل سیاسی تجربه کرد. شاخص کل بدون توجه به روند قیمت دلار برای مدتی تغییر خاصی از خود نشان نداد. اما پس از آن شاخص کل بورس از سال ۹۸ تا مرداد ۹۹ رونق چشم‌‌‌گیری را توجه کرد که همچنان در خاطره اهالی بورس باقی مانده است.

چرا رونق باز نمی‌‌‌گردد؟ 

نرخ حقیقی دلار از نیمه دوم سال ۹۹ با روی کارآمدن بایدن به عنوان رئیس‌جمهور معتدل آمریکا، روند کاهشی را دنبال کرد. هرچند تورم با شتاب بالایی از سال ۹۹ ادامه داشت و رکوردهای عجیبی را به ثبت رساند، اما قیمت دلار به دلیل ثبات نسبی ریسک‌های سیاسی جهش چندانی نداشت. از این‌‌‌رو بورس تهران وارد فاز رکود شد. به‌طوری که بیش از ۵سال است که شاخص اصلی بازار سهام در برابر تورم باخته و بازدهی حقیقی را نصیب سهامداران خود نکرده است.

جهش‌‌‌های ارزی دو سال اخیر به ویژه در سال ۱۴۰۴ سبب شد دوباره قیمت حقیقی دلار به روند صعودی بازگردد. از ابتدای امسال رشد بیش از ۶۴درصدی نرخ هر برگ دلار در بازار آزاد قابل توجه بوده است. این درحالی است که از سوی‌ دیگر شاخص تورم در رفته بورس تهران به‌شدت سرکوب شده و در سطوح پایینی قرار دارد. ریسک‌‌‌های سیاسی و نااطمینانی‌‌‌ها، شکاف بالای شاخص کل و قیمت دلار به شکل حقیقی را افزایش داده است. هرچقدر این ریسک‌‌‌ها افزایش یابد، احتمال آنکه بورس با تاخیر به رونق بازگردد، افزایش می‌یابد. با این حال، بازار در سطحی از ارزندگی است که شاخص تورم در رفته آن در مقطع فعلی با نیمه دوم سال ۹۸ برابری می‌‌‌کند. در صورتی که شرایط سیاسی به ثبات نسبی بازگردد، بورس ناچار به جبران شکافی است که با رشد قیمت دلار به وجود آمده است.